26 SHTATORI NË VIGEVANO:KUR DIASPORA NUK DESHI MË VETËM TË FLISTE PËR SHQIPËRINË:

Ka takime që maten me numrin e pjesëmarrësve, me emrat e të ftuarve, me fotografitë që publikohen dhe me duartrokitjet që marrin fjalimet.
Por ka edhe takime që duhen matur me pyetjet që lënë pas.
Për mua, 26 Shtatori në Vigevano i përket pikërisht kësaj kategorie.
Kur u largova nga ai takim, nuk mendova se kishim zgjidhur ndonjë problem të Shqipërisë.
Nuk mendova se kishim krijuar brenda një dite një alternativë politike.
Aq më pak mendova se një sallë, sado entuziaste të jetë, mund të ndryshojë një sistem të ndërtuar dhe të konsoliduar ndër vite.
Mendova diçka tjetër:
Më në fund kishte filluar një përpjekje për ta kthyer pakënaqësinë e Diasporës në përgjegjësi.
Dhe kjo, për mua, ishte pjesa më e rëndësishme.
Diaspora shqiptare ka një marrëdhënie të çuditshme me Atdheun.
Largohemi prej tij, por vazhdojmë të jetojmë me të.
Ndërtojmë shtëpi në Gjermani, Itali, Zvicër, Britani apo Amerikë:
Por një pjesë të mendjes e kemi gjithmonë në Shqipëri.
Punojmë në ekonomi të tjera, paguajmë taksa në shtete të tjera, fëmijët tanë rriten në shoqëri të tjera:
Ndërsa vazhdojmë të shqetësohemi për një rrugë në fshatin tonë, për shkollën ku kemi mësuar, për prindërit që kemi lënë pas, për qytetin nga kemi ardhur dhe për një vend që shumë prej nesh u detyruan ta linin jo sepse nuk e donin, por sepse nuk u dha mundësinë të ndërtonin aty jetën që dëshironin.
Për dekada kjo marrëdhënie është përkthyer kryesisht në sakrificë ekonomike.
Emigranti punonte dhe dërgonte para.
Ndërtonte shtëpinë.
Ndihmonte prindërit.
Mbante familjen.
Investonte kursimet.
Dhe politika shqiptare mësoi ta shihte Diasporën kryesisht në këtë dimension:
Si burim ekonomik, si potencial elektoral dhe si fotografi patriotike kur nevojitej.
Por njeriu që ka jetuar njëzet apo tridhjetë vjet jashtë Shqipërisë nuk ka grumbulluar vetëm para.
Ka grumbulluar përvojë.
Ka parë se si funksionon një bashki. Ka parë marrëdhënien e qytetarit me administratën.
Ka parë se si ndërrohet një qeveri pa u shembur shteti.
Ka mësuar se një drejtor nuk është pronari i institucionit, se një kryetar bashkie nuk është pronari i qytetit dhe se një parti nuk duhet të jetë pronare e administratës.
Ky është kapitali i madh i Diasporës që shumë pak është diskutuar.
Dhe pikërisht këtë mendova duke parë sallën në Vigevano.
Nuk po shihja vetëm shqiptarë që kishin ardhur nga vende të ndryshme.
Po shihja njerëz që sillnin me vete eksperienca të ndryshme të shtetit, punës, demokracisë, administrimit dhe jetës shoqërore.
Por këtu fillon edhe rreziku.
Sepse do të ishte gabim i madh nëse Diaspora do të mendonte se, vetëm sepse jeton në Perëndim, automatikisht di më shumë ose është moralisht më e mirë se shqiptarët që jetojnë në Shqipëri.
Jo.
Shqiptari që jeton në Malësi, Shkodër, Kukës, Dibër, Tiranë, Vlorë apo Korçë e njeh realitetin shqiptar në një mënyrë që emigranti nuk mund ta njohë nga larg.
Prandaj ndryshimi nuk mund të vijë nga Diaspora për Shqipërinë.
Duhet të ndërtohet nga Diaspora së bashku me Shqipërinë.
Kjo është prova e parë politike që unë shoh pas Vigevanos.

E dyta është edhe më e vështirë.
A do të jemi në gjendje të mos përsërisim atë që kritikojmë?
Historia politike shqiptare është plot me njerëz që kanë hyrë në politikë duke premtuar se do ta ndryshonin sistemin dhe më pas janë ndryshuar vetë prej sistemit.
Kanë kritikuar kultin e kryetarit dhe kanë krijuar kryetarin e tyre.
Kanë denoncuar militantizmin dhe kanë ngritur militantët e tyre.
Kanë kërkuar meritokraci në opozitë dhe kanë praktikuar besnikërinë kur kanë marrë pushtet.
Pikërisht këtu duhet të ndryshojë çdo gjë.
Nëse nga Vigevano lind vetëm një emër tjetër, nuk kemi bërë asgjë.
Nëse lind vetëm një kryetar tjetër, nuk kemi bërë asgjë.
Nëse krijojmë një strukturë ku njerëzit afrohen sipas miqësive, lidhjeve dhe interesave, atëherë kemi humbur përpara se të kemi filluar.
Sepse Shqipërisë nuk i mungojnë emrat politikë.
I mungojnë rregullat që janë më të forta se emrat.
Ky është ndryshimi që do të dëshiroja të shihja.
Një organizim ku drejtuesi e di se mandati përfundon.
Ku financat janë të hapura. Ku kandidati nuk zgjidhet sepse njeh kryetarin.
Ku mendimi ndryshe nuk trajtohet si armiqësi. Ku njeriu që kritikon nuk përjashtohet, por dëgjohet.
Ku askush nuk mund të thotë:
“Partia jam unë.”
Sepse për shumë vite ne kemi bërë një gabim të madh:
Kemi menduar se ndryshimi politik është ndryshimi i njeriut në krye.
Por mund të ndërrosh shoferin dhe makina të vazhdojë të ecë në të njëjtën rrugë.
Mund të ndryshosh kryetarin dhe të ruash të njëjtin mentalitet.
Mund të rrëzosh mbretin dhe të ruash fronin.
Dhe pas disa vitesh do të zbulosh se mbi të njëjtin fron është ulur thjesht një njeri tjetër.
Prandaj 26 Shtatori do të ketë vlerë vetëm nëse sfidon pikërisht këtë kulturë.

Për mua kishte edhe një dimension tjetër, ndoshta edhe më të rëndësishëm se politika:
Dimensionin social.
Kur flasim për Shqipërinë, shpesh flasim për qeverinë, opozitën, zgjedhjet, mandatet dhe parlamentin.
Por Shqipëria e vërtetë është shumë më e madhe se politika televizive.
Shqipëria është edhe pensionisti që numëron paratë deri në fund të muajit.
Është personi me aftësi të kufizuara që kërkon akses, shërbim dhe dinjitet.
Është nëna apo babai që mban vetëm një familje.
Është i moshuari që ka mbetur vetëm sepse fëmijët kanë emigruar.
Është fëmija që lind në një familje të varfër dhe nuk duhet të dënohet që në ditën e parë të jetës për shkak të varfërisë së prindërve.
Është i riu që studion dhe pyet veten nëse për të gjetur punë duhet të ketë diplomë apo mik.
Është fermeri, punëtori, mësuesi, infermieri, sipërmarrësi i vogël.
Është edhe ai qytetar që nuk njeh askënd në politikë dhe pikërisht për këtë arsye duhet të ketë një shtet që e mbron.
Një politikë që nuk e sheh këtë Shqipëri është politikë e varfër, edhe nëse flet bukur.
Prandaj unë nuk dua që ajo që filloi në Vigevano të kthehet në një garë për të gjetur se kush do të jetë në krye.
Dua që pyetja të jetë tjetër:
Çfarë do të ndërtojmë?
Si do ta bëjmë shtetin më të drejtë?
Si do ta afrojmë pushtetin me qytetarin?
Si do ta mbrojmë njeriun që nuk ka zë?
Si do t’i japim të riut arsye për të mos marrë valixhen?
Si do ta bëjmë meritën më të vlefshme se teserën?
Si do ta bëjmë ligjin më të fortë se telefonata?
Këto janë pyetjet që duhet të mbeten pasi fotografitë e 26 Shtatorit të largohen nga rrjetet sociale.

Në Vigevano pati edhe përfaqësues të politikës dhe institucioneve italiane, përfshirë përfaqësues të Forza Italia.
Për mua kjo kishte një domethënie të thjeshtë:
Një Diasporë e organizuar mund të krijojë ura me institucionet e vendeve ku jeton.
Mund të krijojë marrëdhënie dhe të fitojë respekt jo duke kërkuar favore, por duke u paraqitur si komunitet i organizuar dhe serioz.
Megjithatë, asnjë politikan italian, shqiptar apo europian nuk mund ta bëjë punën tonë.
Ajo është përgjegjësia jonë.
Dhe ngritjen e Grupit Nismëtar pikërisht kështu e shoh:
Jo si kurorëzim, por si barrë.
Sepse tani fillon pjesa kur fjalët duhet të provohen.
Do të jetë shumë më e lehtë të shkruajmë deklarata sesa të ndërtojmë rregulla.
Do të jetë më e lehtë të kritikojmë politikën e vjetër sesa të mos sillemi vetë si ajo.
Do të jetë më e lehtë të kërkojmë transparencë sesa të jemi transparentë.
Do të jetë më e lehtë të flasim për demokraci sesa të pranojmë mendimin ndryshe brenda nesh.
Kjo është arsyeja pse nuk dua ta romantizoj 26 Shtatorin.
Nuk dua ta quaj fitore.
Fitore do të jetë vetëm nëse pas disa vitesh mund të themi se nuk u bëmë ajo që dikur kritikonim.
Kur i shoh sot fotografitë nga Vigevano, shoh fytyra, flamuj, duartrokitje dhe emocione.
Por pas tyre shoh diçka tjetër.
Shoh një pyetje.
A jemi në gjendje të ndërtojmë ndryshe?
Përgjigjen nuk e dha 26 Shtatori.
Përgjigjen do ta japë ajo që do të bëjmë pas tij.
Dhe ndoshta kjo është arsyeja më e fortë pse unë dola nga ai takim me shpresë, por jo me eufori.
Sepse euforia zgjat një natë.
Përgjegjësia fillon mëngjesin tjetër.
Vigevano na dha mundësinë të fillojmë.
Tani duhet të tregojmë nëse dimë të vazhdojmë.
Sepse Shqipëria nuk ka nevojë për një pronar të ri të politikës.
Ka nevojë për një politikë ku askush të mos jetë pronar i Shqipërisë.

Përgatiti:
Koja Leonard: