POETI PA FRON
Nje fragment eseistik nga portreti i poetit Frrok Kovaci.

Poeti, nuk kishte zbritur në breg të detit thjesht për t’u freskuar nga vapa. Më shumë dukej sikur kishte shkuar atje për të lëshuar një zë përtej ujërave, drejt dikujt që e kishte mall, ose drejt dikujt të cilit kishte ende diçka për t’i thënë.

Kështu e mendova unë, të paktën; unë që nuk shkoj gjithmonë në plazh kur më mund vapa, por shpesh kur dita më mbetet pak bosh dhe më duhet të dëgjoj heshtjen time.

E kam quajtur “Poeti pa Fron”, sepse ai nuk ka nevojë për fron. Froni i tij është shkëmbi ku ulet përballë detit. Kurora e tij është pisha që përkulet mbi të. Oborri i tij janë zogjtë që dalin prej gëmushave, dallgët që thyhen në breg dhe heshtja e madhe e ishullit. Ai mund të mos ketë pushtet mbi njerëzit, por ka pushtet mbi fjalën; dhe ai që sundon fjalën e bukur nuk mbetet kurrë pa mbretëri.

Poeti pa Fron jeton atje, në një ishull të rrahur nga era dhe kripa. Sa herë kërkon të komunikojë me botën, me historinë, me veset e njerëzve, me karakteret, me sukseset, dështimet dhe me gjithçka që përbën dramën e kësaj jete — deri edhe me marrëdhënien e njeriut me Zotin — ai nuk kërkon sallone, tribuna apo oborre lavdie. I mjafton bregu i detit, hija e një pishe të vetmuar ose ndonjë gëmushë ku fshihen zogjtë e malit dhe të detit. Atje ndalet, dëgjon dhe fillon të endë mesazhin e tij: një mesazh që vetëm ai di ta thotë në atë mënyrë.

Frrok Kovaçi është një individ i veçantë, një nga ata njerëz që duket sikur nuk i ka lëvizur thjesht jeta, por vetë gjeologjia e fatit. Ai më ngjan me një gur të rëndë, të shkëputur nga shpatet kur ndodhin shembje të mëdha shkëmbore; jo për t’u humbur në rrokullimë, por për të zënë vend diku tjetër, duke marrë me vete peshën, kujtesën dhe mineralin e vendit prej nga ka ardhur.

Fillimisht, ai zuri vend në ato troje ku kishte lindur dhe mbretëruar fjala e madhe e Rilindasit, Françeskanit dhe poetit kombëtar, At Gjergj Fishtës. Pastaj, baticat dhe zbaticat e jetës e afruan gjithnjë e më shumë pranë detit, të cilin ai e do dhe prej të cilit frymëzohet me një ndjeshmëri të rrallë. Por deti, tek ai, nuk është vetëm pamje. Është frymëmarrje, është pasqyrë, është largësi dhe kthim njëkohësisht.

Sa herë që na shpëton ndonjë gjë e bukur prej kujtesës, ai nuk ngurron të na sjellë lidhjet e tij me Mirditën; lidhje që nuk kam arsye t’i vë kurrë në dyshim, sepse, siç ka thënë me shumë hollësi zotni Lisen Bashkurti, në një kuptim më të gjerë shpirtëror, të gjithë jemi Mirditë. Tek Frroku kjo lidhje nuk vjen si pretendim krahinor, por si një mënyrë e brendshme për ta kuptuar njeriun: me krenari, me dhimbje, me heshtje dhe me atë përdredhjen e hollë të mendimit që nuk e thotë gjithçka hapur, por ta lë ta zbulosh nën gurët e vargut.

Koha pas kohe, qyteti i Lezhës, me historinë e tij të hershme, me gurë, kala, lumenj dhe kujtesë kombëtare, u bë një lloj kolegji i heshtur i poezisë shqiptare. Atje fjala nuk doli thjesht për t’u thënë, as për t’u dukur, por për t’u mbajtur mbi shpirt si përgjegjësi. Në këtë mjedis, poezia nuk ishte zbukurim i ditës, por një mënyrë për të ruajtur njeriun nga varfëria shpirtërore, nga harresa dhe nga shurdhëria e kohës.

Miqtë dhe kolegët e tij, ata që më vonë i mësynë metropolet brenda dhe jashtë vendit, herë pas here kthejnë kokën nga ai dhe e përshëndesin me një fjalë të zgjedhur. Nuk e bëjnë vetëm për mirësjellje, as thjesht për t’i thënë se nuk e kanë harruar. Më shumë se kaq, ata njohin tek ai një poet që mbetet pjesë e atij kuvendi të heshtur ku fjala matet me peshë shpirti, jo me zhurmë publike. Ata sikur dëshmojnë se poezia e tij, edhe kur rri larg qendrave të mëdha, nuk rri jashtë hartës së vërtetë të letërsisë.

E bëjnë sepse tek ai njohin një poet që nuk u largua nga burimi i vet, një njeri që nuk e ktheu poezinë në karrierë zhurme, por e mbajti si një zjarr të brendshëm, të ndezur me dru të rrallë.

Largësia gjeografike e herëpashershme për këtë artist të fjalës është vetëm një fillim: ajo ka hapur një pafundësi në qenien e tij, ku ditët rrjedhin si një zbaticë e heshtur që tërheq pas vetes trishtimin e të gjithë kohës. Ai jeton në një vetmi monumentale, jo prej distancës së truallit, por sepse vargu i tij magjik është aq i kulluar, sa i ngjan një pasqyre të shenjtë që tregon “paskajoren”.

Ndoshta pikërisht këtu qëndron veçantia e tij: në atë aftësi për ta kthyer largësinë në thellësi, heshtjen në fjalë dhe vetminë në një formë të rrallë komunikimi.

Prandaj Frrok Kovaçi më duket një poet i veçantë: një burrë që ka detin përpara, malet në kujtesë dhe gurin e vendlindjes në themel të vargut. Ai nuk bërtet për t’u dëgjuar. Ai shkruan në atë mënyrë që njeriu i kujdesshëm të ndalet, të ulet pranë vargut të tij dhe të fillojë të lëvizë gurët një nga një, me frikën e bukur se mos prej andej del një e vërtetë që i përket edhe vetë lexuesit.

Ai nuk shkruan me porosi, as për sytë e botës. Shkruan vetëm atëherë kur ena e tij shpirtërore mbushet aq shumë, sa duhet patjetër të zbrazet. Jo për të ndotur, jo për të lënduar, por si një akt i pastër çlirimi. Prandaj vargu i tij nuk të vjen si fjalë e bërë për t’u duartrokitur, por si diçka që ka ndenjur gjatë brenda tij, derisa ka gjetur çastin për të dalë.

Poezia e tij nuk e jep të vërtetën të zhveshur. Ajo e mbështjell me metaforë, e fsheh ndërmjet valëve, e var në degët e pishës dhe e lë të dridhet në erë. Kodet e saj janë të holla. Lexuesi nuk arrin gjithmonë ta kapë menjëherë se kujt i drejtohet fjala, cilin ves godet, cilën plagë prek, apo cilën ndërgjegje kërkon të zgjojë. Por pikërisht aty nis magjia: njeriu hyn në vargjet e tij dhe, në vend që të gjejë shpejt një përgjigje, fillon të dehet nga kërkimi i saj.

Poezia e tij më ngjan shpesh me një vepër arti. Poeti, piktori dhe skulptori kanë mjete të ndryshme, por shtysa e brendshme është e njëjtë: të organizojnë ndjenjën, kujtesën dhe imazhin në një formë që flet më shumë sesa thotë drejtpërdrejt. Poeti e bën këtë me fjalën, piktori me ngjyrën, skulptori me formën. Të tre nuk mjaftohen me atë që duket në sipërfaqe; ata kërkojnë të prekin atë që fshihet pas pamjes.

Prandaj poezia e Frrokut nuk shpjegohet gjithmonë me një fjali. Ajo duhet parë, dëgjuar dhe ndier njëkohësisht. Nganjëherë një varg bën atë që bën një penelatë e hollë në tablo: nuk të tregon gjithçka, por të hap një dritare. Dhe aty fillon arti i vërtetë — jo te ajo që thuhet deri në fund, por te ajo që mbetet të dridhet brenda lexuesit.

Ka poezi ku ai merr një varg të njohur, një plagë të vjetër të letërsisë sonë, dhe e vendos në një skenë të re. Kur “plaga i thërret plagës”, dhimbja nuk mbetet më vetëm dhimbje vetjake; ajo kërkon një dhimbje tjetër për t’u bërë zë, kujtesë dhe ndërgjegje. Dhe kur përballë kësaj dhimbjeje dalin “derra me fytyra Sokrati”, ironia bëhet e hidhur: njerëz që flasin si filozofë, por jetojnë të ngopur mbi mjerimin e të tjerëve.

Këtu qëndron edhe vështirësia për t’i bërë koment poezisë së tij. Sepse ajo nuk është gjithmonë një rrugë e drejtë ku hyn në fillim dhe del në fund. Është më tepër një shteg mali, me kthesa, hije, gurë të fshehur dhe dritë që bie vetëm në disa vende. Duhet ta ndjekësh me kujdes, se ndryshe mund të humbasësh, ose mund të kujtosh se e kuptove pikërisht atëherë kur ajo të ka rrëshqitur nga dora.

Në këtë pikë, mua më vjen ndër mend kuvendi i odave në Mirditë, dhe më gjerë në botën shqiptare të maleve. Ai kuvend nuk është bërë gjithmonë me fjalë të drejtpërdrejta e të prera. Përkundrazi, shpesh është ndërtuar mbi fjalë të mençura, të tërthorta, të peshuara mirë, që kërkonin durim, vëmendje dhe hollësi mendjeje për t’u kuptuar. Vetëm pasi fjala të ishte zbërthyer në brendinë e saj, vinte reagimi.

Pikërisht këtu qëndron edhe filozofia e artit të kuvendit në Mirditë: fjala nuk hidhej për të ndezur menjëherë zhurmë, as për të provokuar përplasje të ngutshme, por për ta mbajtur bisedën brenda masës, nderit dhe arsyes. Kjo mënyrë e të kuvenduarit shmangte shpërthimet e menjëhershme që e nxjerrin bisedën nga oda e mendimit dhe e çojnë në arenën e përplasjes.

Prandaj fjala duhej të kishte masë, kthesë, nënkuptim dhe kujdes. Në traditën tonë, një mënyrë e tillë komunikimi është thirrur kuvend me “bende”: një të folur me kthesa, me përkulje, me përdredhje të mençur të mendimit.

Nuk po e marr këtë si një shpjegim gjuhësor të prerë, por si një afri kuptimore që më ndihmon ta shoh më qartë natyrën e kësaj fjale. Edhe në anglisht, fjala “bend” lidhet me përkuljen, me shmangien nga vija e drejtë, me kthesën. Dhe këtu, për mua, fillon të marrë jetë ajo “bendja” mirditase, kur thuhej: “Ke hyrë në tokë të huaj”, ose “Ke hyrë në pyll pa sopatë”.

Nuk i marr këto lidhje si përfundime të mbyllura, sepse jam vetë i kujdesshëm ndaj interpretimeve të tilla. Por besoj se, dikur, bota ka qenë më e vogël se sot, më e afërt në rrugë, në zëra, në huazime, në zakone dhe në mënyrat se si njerëzit i kanë dhënë kuptim fjalës.

Nisur nga kjo, ata që e zotëronin këtë mënyrë të të folurit — këtë diplomaci të odës, këtë art të kthesës dhe të nënkuptimit — koha i ka quajtur burra të “përdredhur”. Jo në kuptimin e dredhisë së ulët, por në kuptimin e zgjuarsisë së hollë, të fjalës që nuk përplaset ballë për ballë, por hyn në mendje nga një shteg tjetër.

Kështu e kuptoj edhe Poetin pa Fron: si një njeri të fjalës së përdredhur mirë, ku vargu nuk e thotë gjithçka hapur, por e lë lexuesin të hyjë me kujdes në pyllin e tij, duke e ditur se pa sopatë mendjeje nuk mund të dalësh lehtë prej andej.

Ndërsa i lexoj poezitë e tij, përpiqem ta analizoj me kujdes. Meqenëse poezia është një mënyrë tjetër e të shkruarit, e ndryshme nga proza, ajo bëhet më e vështirë për t’u komentuar. Pikërisht kjo vështirësi na bën shpesh të rezervuar. Poeti, kur shkruan poezi, përdor ngjeshjen e gjuhës, figurën, ritmin dhe nënkuptimin për të krijuar ndjenjë, fuqi sugjestive dhe imagjinatë të mprehtë. Ai shpesh nuk e thotë mesazhin deri në fund, por ia lë lexuesit ta zbërthejë.

Ndoshta, në thesin e ideve të tij komplekse dhe të së vërtetës së tij të përpunuar thellë nga imagjinata, jemi edhe ne si lexues. Prandaj lexuesi duhet të mendohet mirë përpara se ta pëlqejë ose jo atë që poeti nënkupton në mënyrë abstrakte.

GJON NDOJ