VATRA NË UDHËKRYQ: KUR HESHTJA ZËVENDËSON DEBATIN DHE TRANSPARENCA BËHET PYETJE:

Federata Panshqiptare e Amerikës “Vatra” nuk është thjesht emri i një organizate të diasporës shqiptare. Ajo përfaqëson një kapitull të rëndësishëm të historisë politike, kulturore dhe kombëtare të shqiptarëve në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, një institucion që përgjatë më shumë se një shekulli është lidhur me figura të mëdha të mendimit dhe çështjes kombëtare shqiptare. Pikërisht për këtë arsye, çdo debat që zhvillohet brenda saj, çdo përplasje rreth mënyrës së drejtimit dhe çdo pikëpyetje mbi funksionimin institucional nuk mund të trajtohet thjesht si një konflikt i zakonshëm mes individësh. Kur diskutohet për Vatrën, diskutohet njëkohësisht për përgjegjësinë ndaj një trashëgimie që është shumë më e madhe se drejtuesit e një mandati apo grupimet e një periudhe të caktuar.

Në këtë sfond vjen edhe opinioni kritik i vatranit Agustin Mirakaj, i cili që në titull përdor një metaforë të fortë dhe provokuese: “Kur Vatra kthehet në ‘kooperativë’”. Një formulim që nuk synon, sipas autorit, ta identifikojë Vatrën me një strukturë të tillë, por të ngrejë alarmin për atë që ai e percepton si rrezik të largimit nga parimet e debatit të lirë, pluralizmit të mendimit, transparencës dhe demokracisë së brendshme.

Në qendër të shqetësimeve të ngritura nga Mirakaj qëndron një pyetje thelbësore: sa e hapur dhe transparente është sot Vatra ndaj vetë anëtarëve të saj? Autori ngre pikëpyetje konkrete për listën e anëtarësisë, raportimin financiar, auditimin e pavarur, verifikimin e mandateve dhe të drejtën e votës, si dhe për përfaqësimin e degëve në strukturat drejtuese. Veçanërisht ai ndalet te Dega e Manhattanit, mungesa e së cilës në përbërjen e re të organeve drejtuese, sipas tij, kërkon shpjegim.

Janë çështje që, përtej pozicioneve personale dhe përplasjeve të brendshme, prekin një parim themelor të çdo organizate demokratike: legjitimiteti institucional ndërtohet përmes transparencës, rregullave të barabarta dhe llogaridhënies. Një institucion historik nuk mund të mbështetet vetëm mbi autoritetin e emrit dhe të së kaluarës së tij. Ai duhet ta ripërtërijë çdo ditë besimin e anëtarëve përmes mënyrës se si administron pushtetin, financat, përfaqësimin dhe vendimmarrjen.

Pikërisht këtu merr peshë debati që hap Mirakaj. Kritika ndaj drejtimit të një organizate nuk duhet domosdoshmërisht të interpretohet si sulm ndaj vetë organizatës. Në një kulturë demokratike, mund të ndodhë pikërisht e kundërta: pyetja, kundërshtimi dhe kërkesa për dokumentacion janë mekanizma përmes të cilëve një institucion kontrollon vetveten dhe shmang përqendrimin e pakontrolluar të vendimmarrjes. Përjashtimi i mendimit kritik nga debati do të ishte shumë më shqetësues sesa ekzistenca e vetë kritikës.

Për një organizatë me peshën simbolike të Vatrës, standardi duhet të jetë edhe më i lartë. Historia e saj lidhet me një periudhë kur shqiptarët e Amerikës organizoheshin për çështje që tejkalonin interesat individuale, duke e shndërruar diasporën në një faktor të rëndësishëm të çështjes shqiptare. Një trashëgimi e tillë nuk mund të trajtohet si kapital politik apo institucional i askujt në veçanti. Ajo u përket brezave të vatranëve që kontribuuan në të dhe, në kuptimin më të gjerë, historisë së shqiptarëve të Amerikës.

Prandaj, nëse ekzistojnë dyshime për mënyrën e administrimit, përfaqësimit apo vendimmarrjes, përgjigjja më e fortë institucionale nuk është heshtja dhe as personalizimi i debatit. Është publikimi i dokumenteve, sqarimi i procedurave dhe krijimi i mundësisë që çdo anëtar të verifikojë faktet. Transparenca nuk duhet të jetë favor që drejtuesit ia bëjnë anëtarësisë; ajo është pjesë e detyrimit që buron nga vetë drejtimi i një institucioni.

Një tjetër dimension i debatit është raporti ndërmjet unitetit dhe mendimit ndryshe. Organizatat historike shpesh përballen me tundimin që kritikën ta shohin si cenim të unitetit. Por uniteti institucional nuk është uniformitet. Një organizatë mund të ketë debate të forta dhe përsëri të mbetet e bashkuar, për sa kohë ekzistojnë rregulla të respektuara nga të gjithë, institucione funksionale dhe mundësi reale për të kundërshtuar vendimet pa u konsideruar automatikisht kundërshtar i organizatës.

Në këtë kuptim, metafora e “kooperativës” që përdor Agustin Mirakaj është mbi të gjitha një paralajmërim politik dhe institucional. Autori shpreh frikën se një institucion i lindur nga kultura e organizimit të lirë mund të rrëshqasë drejt një modeli ku vendimmarrja perceptohet si e përqendruar, ndërsa hapësira për kundërshtim zvogëlohet. Nëse ky perceptim është i drejtë apo jo, është çështje që duhet të provohet me fakte dhe dokumentacion. Por vetë ekzistenca e një shqetësimi të tillë meriton debat dhe përgjigje.

Sepse Vatra është shumë më e madhe se një mandat, një kryesi, një degë apo një individ. Drejtuesit ndryshojnë, mandatet përfundojnë dhe debatet e momentit harrohen, ndërsa institucioni dhe emri i tij mbeten. Sfida për çdo brez drejtuesish është që Vatrën ta dorëzojë te brezi pasardhës më demokratike, më transparente, më gjithëpërfshirëse dhe institucionalisht më të fortë sesa e mori.

Dhe pikërisht mbi këtë vijë ndërtohet opinioni i Agustin Mirakajt që publikojmë më poshtë. Është një qëndrim kritik personal, me akuza dhe pikëpyetje që u takon strukturave përkatëse t’i adresojnë dhe, aty ku është e nevojshme, t’i kundërshtojnë me fakte. Por është gjithashtu një ndërhyrje që rikthen në qendër një debat shumë më të madh se individët: Çfarë Vatre duan shqiptarët e Amerikës për dekadat që vijnë dhe si mund të ruhet fryma demokratike e një institucioni që është pjesë e historisë sonë kombëtare?

Më poshtë, opinioni i plotë i Agustin Mirakajt:

KUR VATRA KTHEHET NË “KOOPERATIVË”

Agustin Mirakaj

Dikur Vatra ishte tempulli i mendimit të lirë të shqiptarëve në Amerikë. Ishte institucioni ku debati, demokracia dhe respekti për anëtarin përbënin themelin e ekzistencës së saj.

Sot, si vatran dhe si autor i këtij shkrimi, kam përshtypjen se po krijohet një realitet krejt tjetër.

Një Vatrë ku, sipas mendimit tim, përjashtimet po zëvendësojnë dialogun. Ku pyetjet shpesh perceptohen si bezdi. Ku kritika trajtohet si kundërshti dhe ku disa vendime kanë ngritur shqetësime të shumta mes anëtarëve.

Për këtë arsye përdor metaforën “kooperativë”. Jo sepse besoj se Vatra është e tillë, por sepse kam frikë se po largohet nga fryma demokratike mbi të cilën u themelua.

Një nga çështjet që më ka bërë më shumë përshtypje është fakti që Dega e Manhattanit, një degë me histori dhe aktivitet të njohur, nuk figuron në përbërjen e re të organeve drejtuese. Për mua dhe për shumë vatranë kjo ngre pikëpyetje që meritojnë përgjigje.

Po kështu, vazhdojnë të shtrohen pyetje të rëndësishme:

* Ku është lista e plotë e anëtarësisë?
* Ku është raporti financiar?
* A është kryer një audit i pavarur?
* Si janë verifikuar mandatet dhe e drejta e votës?

Nëse këto pyetje kanë marrë përgjigje, ato duhet të bëhen lehtësisht të aksesueshme për çdo anëtar. Nëse jo, transparenca mbetet një kërkesë legjitime.

Në demokraci, pyetjet nuk janë sulm.

Transparenca nuk është kërcënim.

Llogaridhënia nuk është dobësi.

Historia na ka mësuar se institucionet nuk dobësohen nga kritika, por nga mungesa e saj. Nuk dobësohen nga pyetjet, por nga heshtja.

Ky është mendimi im personal, si vatran që beson se Vatra duhet të mbetet institucioni i të gjithë shqiptarëve të Amerikës dhe jo të perceptohet si pronë e një grupi apo e një individi.

Në fund, historia do të gjykojë secilin prej nesh. Jo nga postimet në rrjetet sociale, por nga trashëgimia institucionale që do t’u lëmë brezave që do të vijnë.