REFORMA TERRITORIALE: NGA HARTA E PARTIVE TE DEMOKRACIA E TERRITORIT.

Një nga debatet më të rëndësishme që Shqipëria duhet të bëjë në vitet e ardhshme nuk është thjesht sa bashki duhet të ketë vendi. Pyetja shumë më serioze është se çfarë lloj shteti vendor kërkon të ndërtojë Shqipëria, sa pushtet duhet t’i qëndrojë Tiranës, sa duhet t’i kalojë territorit dhe, mbi të gjitha, sa pranë qytetarit duhet të jetë institucioni që merr vendime për jetën e tij të përditshme. Pikërisht mbi këtë filozofi lëvizja politike që do të marrë formë më 26 shtator në Milano do ta ndërtojë një nga pikat e saj programore më të rëndësishme: një reformë të re territoriale dhe administrative, jo për interesin e hartës elektorale, por për rikthimin e demokracisë lokale, autonomisë financiare dhe përgjegjësisë së drejtpërdrejtë ndaj qytetarit.

Debati shqiptar është reduktuar tepër shpesh në një luftë numrash. Njëra palë mbron 61 bashki, pala tjetër hedh idenë e 80, 90 apo 100 njësive, ndërsa diskutimi përfundon sikur problemi i administrimit të territorit mund të zgjidhet me një kalkulator. Por numri nuk është reformë. Numri është vetëm pasoja e një modeli. Para se të vendoset sa bashki apo komuna duhet të ketë Shqipëria, duhet vendosur se çfarë kompetencash do të kenë ato, si do të financohen, çfarë shërbimesh do të ofrojnë, sa larg do të jetë qytetari nga administrata, çfarë raporti do të kenë me qeverinë qendrore dhe si do të kontrollohen demokratikisht.

Nëse këto pyetje nuk marrin përgjigje, mund ta çosh Shqipërinë nga 61 në 100 apo edhe 300 njësi dhe prapë të mos kesh decentralizim real.

EUROPA NUK KA NJË MODEL TË VETËM – DHE PIKËRISHT KY ËSHTË MËSIMI

Shpesh Europa përdoret në debatin shqiptar si argument i gatshëm. “Kështu e ka Europa”, thuhet, sikur kontinenti të kishte një sistem të vetëm administrativ.

Në fakt, është krejt e kundërta.

Europa është një mozaik modelesh të ndryshme të qeverisjes vendore.

Franca ka 34,875 komuna. (insee.fr⁠)

Italia, pas bashkimeve më të fundit, ka 7,894 komuna. (istat.it⁠)

Gjermania ka 10,750 komuna dhe një strukturë shumë-nivelëshe me lande, qarqe dhe komuna. (statistik.arbeitsagentur.de⁠)

Diferencat janë të mëdha.

Dhe pikërisht kjo tregon se nuk ekziston një numër “europian” bashkish.

Ajo që ekziston janë parime europiane të vetëqeverisjes vendore: afërsia me qytetarin, autonomia, kompetenca të përcaktuara, financim i mjaftueshëm, bashkëpunim ndërvendor dhe kontroll demokratik.

Këto janë elementet që Shqipëria duhet të studiojë.

Jo të kopjojë një hartë.

FRANCA: NJËSIA E VOGËL MUND TË EKZISTOJË, NDËRSA SHËRBIMET ORGANIZOHEN SË BASHKU

Franca është ndoshta shembulli më ekstrem europian i ruajtjes së njësive të vogla.

Ajo ka ende 34,875 komuna, shumë prej të cilave janë të vogla në popullsi. (insee.fr⁠)

Por do të ishte gabim të thuhej se secila prej tyre funksionon si një ishull administrativ.

Franca ka ndërtuar një sistem shumë të zhvilluar të bashkëpunimit ndërkomunal. Në fillim të vitit 2026 ekzistonin 1,252 struktura ndërkomunale me kompetenca fiskale, përmes të cilave komunat bashkëpunojnë për shërbime dhe projekte që një njësi shumë e vogël nuk mund t’i realizojë eficientisht e vetme. (collectivites-locales.gouv.fr⁠)

Ky model jep një mësim të rëndësishëm.

Afërsia demokratike dhe eficienca ekonomike nuk janë domosdoshmërisht kundërshtare.

Mund të ruash kryetarin dhe këshillin lokal pranë qytetarit, ndërsa menaxhimin e mbetjeve, transportin, planifikimin territorial apo shërbime të tjera t’i realizosh së bashku me njësitë fqinje.

Pra dilema nuk është:

ose komunë e vogël, ose shërbim eficient.

Mund të kesh të dyja, nëse sistemi është ndërtuar mirë.

Ky është një mësim që Shqipëria duhet ta analizojë me shumë seriozitet.

ITALIA: IDENTITETI LOKAL DHE KOMUNA SI NJËSI POLITIKE E FORTË

Italia ofron një tjetër eksperiencë interesante.

Sot ka 7,894 komuna. (istat.it⁠)

Por rëndësia e modelit italian nuk qëndron vetëm te numri.

Qëndron te fakti se comune është një njësi e rrënjosur thellë në identitetin territorial, historik dhe politik të komunitetit.

Qyteti i vogël, zona malore, territori rural apo komuniteti historik ruajnë një identitet institucional.

Kjo krijon një raport shumë më të drejtpërdrejtë mes qytetarit dhe administratës.

Problemet lokale kanë një adresë politike.

Kryetari ka emër.

Këshilli ka përgjegjësi.

Qytetari e di kë duhet të kërkojë.

Por edhe Italia ka procese bashkimi dhe bashkëpunimi mes komunave. Numri i komunave ka ndryshuar gradualisht pikërisht përmes bashkimeve të caktuara; në shkurt 2026 numri zbriti nga 7,896 në 7,894 pas një tjetër bashkimi. (istat.it⁠)

Pra as modeli italian nuk është statik.

Ai tregon një tjetër parim:

njësia vendore mund të ruajë identitetin, por struktura administrative mund të evoluojë kur ka arsye ekonomike dhe funksionale.

GJERMANIA: DECENTRALIZIM NË DISA NIVELE

Gjermania jep një tjetër mësim.

Ajo nuk ndërton vetëqeverisjen vetëm në nivelin e komunës.

Struktura territoriale ndahet në disa nivele: 16 lande, 401 qarqe dhe qytete me status qarku dhe 10,750 komuna sipas gjendjes territoriale të gushtit 2026. (statistik.arbeitsagentur.de⁠)

Kjo do të thotë se jo çdo funksion duhet t’i takojë së njëjtës njësi.

Disa probleme janë lokale.

Disa janë rajonale.

Disa kërkojnë nivel më të madh organizimi.

Disa janë përgjegjësi e shtetit federal.

Ky parim quhet në thelb ndarje funksionale e kompetencave.

Dhe është shumë relevant për Shqipërinë.

Sepse një nga gabimet më të mëdha të reformës territoriale mund të jetë të mendohet se një bashki duhet të bëjë gjithçka.

Në realitet, një fshat mund të ketë nevojë për administratë pranë qytetarit, por nuk ka pse të ketë strukturë të vetën të menaxhimit të një landfilli rajonal.

Një qytet mund të organizojë transportin urban, por infrastruktura ndërrajonale kërkon nivel tjetër.

Shërbimet sociale mund të organizohen lokalisht, ndërsa spitalet rajonale kërkojnë tjetër shkallë.

Pra pyetja nuk duhet të jetë vetëm:

Sa bashki?

Por:

Cila kompetencë në cilin nivel?

Ky është debat shumë më serioz.

EDHE MODELET E TJERA EUROPIANE TREGONË SE NUK KA FORMULË MAGJIKE

Në Europë ekzistojnë edhe modele më të konsoliduara në njësi më të mëdha, si dhe sisteme ku bashkimet komunale janë përdorur për të ulur fragmentimin administrativ.

Kjo është arsyeja pse lëvizja e 26 shtatorit nuk duhet të deklarojë paraprakisht:

“Do të kopjojë Francën.”

“Do të kopjojë Italinë.”

“Do të kopjojë Gjermaninë.”

Një vend serioz nuk kopjon.

Studion. Krahason. Përzgjedh. Përshtat.

Shqipëria ka territorin e saj.

Demografinë e saj.

Historinë e saj.

Zonat malore.

Fshatrat e shpërndarë.

Qendrat urbane.

Bregdetin.

Migracionin e brendshëm.

Shpopullimin.

Dhe pikërisht këto duhet të përcaktojnë hartën.

PROBLEMI I VËRTETË SHQIPTAR NUK ËSHTË VETËM 61-SHI

Është shumë më i thellë.

Problemi është se pushteti vendor nuk ka gjithmonë fuqinë ekonomike dhe institucionale që duhet të kishte.

Një bashki mund të ketë territor të madh, kryetar, këshill dhe administratë, por nëse për projektet kryesore duhet të shohë gjithmonë nga Tirana, atëherë decentralizimi është i kufizuar.

Nuk ka autonomi lokale pa autonomi financiare.

Nëse qeveria qendrore kontrollon shumicën e burimeve dhe vendos në praktikë se cilat territore financohen më shumë, pushteti vendor mbetet politikisht i varur.

Dhe kjo krijon një problem demokratik.

Kryetari i bashkisë fillon të ketë interes të mbajë marrëdhënie të mira me qeverinë qendrore, në vend që të jetë vetëm përgjegjës ndaj qytetarëve.

Kështu krijohet klientelizëm vertikal:

nga qytetari te kryetari;

nga kryetari te ministri;

nga ministri te qeveria.

Një reformë serioze duhet ta thyejë këtë zinxhir.

DECENTRALIZIMI FINANCIAR DUHET TË JETË REVOLUCIONI I VËRTETË

Nëse një reformë territoriale ndryshon kufijtë, por nuk ndryshon mënyrën e financimit, atëherë kemi ndryshuar hartën, jo shtetin.

Prandaj lëvizja e 26 shtatorit do ta konsiderojë decentralizimin financiar si një nga çështjet themelore të reformës.

Duhet të diskutohet seriozisht se çfarë pjese të taksave kombëtare duhet të përfitojë territori ku ato krijohen.

Nëse në një zonë prodhohet energji elektrike, komuniteti duhet të ketë përfitim të drejtpërdrejtë.

Nëse shfrytëzohen miniera, pasuri minerare apo burime natyrore, një pjesë e të ardhurave duhet të kthehet me formulë të përcaktuar në territor.

Nëse turizmi prodhon të ardhura të mëdha, bashkia duhet të ketë mundësi financiare të përballojë infrastrukturën që ky turizëm kërkon.

Por duhet edhe solidaritet kombëtar.

Sepse një zonë e pasur me burime nuk mund të mbajë gjithçka, ndërsa një zonë e varfër të mbetet pa shkollë, ujësjellës apo shërbime.

Këtu hyn shteti qendror:

jo si pronar i territorit, por si garantues i barazisë.

NJËSITË E VOGLA NUK DUHET TË PRODHOJNË ADMINISTRATA TË FRYRA

Kjo është një tjetër pikë që duhet trajtuar pa romantizëm.

Të thuash “më shumë bashki” tingëllon demokratike.

Por nëse për çdo njësi krijohen dhjetëra drejtori, dhjetëra vende politike, makina, zyra dhe administratë e fryrë, reforma mund të bëhet financërisht e paqëndrueshme.

Prandaj një model me më shumë njësi vendore duhet të shoqërohet me administratë shumë më të thjeshtë dhe bashkëpunim të detyrueshëm për shërbimet e kushtueshme.

Kryetar.

Këshill.

Administratë bazë.

Shërbime pranë qytetarit.

Por jo domosdoshmërisht çdo strukturë teknike në çdo njësi.

Aty ku kërkohet shkallë më e madhe, njësitë bashkëpunojnë.

Ky është një nga mësimet që vjen nga shumë sisteme europiane.

REFORMA DUHET TË FILLOJË NGA GJEOGRAFIA NJERËZORE

Në Shqipëri popullsia nuk shpërndahet në mënyrë homogjene.

Një bashki urbane mund të ketë dhjetëra mijëra qytetarë në një hapësirë relativisht kompakte.

Një zonë malore mund të ketë shumë më pak banorë, por të shpërndarë në një territor shumë të madh.

Prandaj kriteri “banorë për bashki” nuk mjafton.

Duhet të matet:

largësia nga qendra administrative;

koha reale e udhëtimit;

rrugët;

transporti publik;

terreni;

shpërndarja e fshatrave;

struktura e moshës;

popullsia sezonale;

aktiviteti ekonomik;

lidhjet historike mes komuniteteve.

Një qytetar 70-vjeçar në një fshat malor nuk është një pikë statistikore.

Ai duhet të shkojë realisht te zyra.

Te shërbimi social.

Te administrata.

Te dokumenti.

Prandaj reforma duhet të projektohet duke pyetur:

Sa minuta larg është shteti nga ky njeri?

Kjo është një matje shumë më demokratike se numri total i popullsisë.

360–380 NJËSI MUND TË JETË OBJEKT STUDIMI, JO DOGMË

Lëvizja mund ta vendosë në diskutim një interval prej rreth 360–380 njësish vendore, por duhet ta bëjë me përgjegjësi.

Ky nuk duhet të shpallet si numër magjik.

Duhet të jetë hipotezë programore që testohet.

Një komision i pavarur duhet të marrë hartën e Shqipërisë dhe të analizojë çdo territor.

A ka identitet historik?

A ka qendër funksionale?

A ka mundësi administrative?

Sa larg janë vendbanimet?

Çfarë të ardhurash mund të krijojë?

Cilat shërbime mund t’i realizojë vetë?

Cilat duhet t’i realizojë me njësitë fqinje?

Vetëm pas këtij studimi mund të përcaktohet numri përfundimtar.

Harta duhet të prodhojë numrin. Numri nuk duhet të prodhojë hartën.

KUFIRIN NUK DUHET TA VIZATOJË PARTIA

Kjo është një pikë themelore demokratike.

Partitë që do të konkurrojnë në zgjedhje kanë konflikt interesi kur përcaktojnë kufijtë elektoralë dhe territorialë vetëm sipas interesit të tyre.

Prandaj lëvizja do të kërkojë që reforma territoriale të përgatitet nga një mekanizëm profesional i pavarur, me kritere të miratuara publikisht.

Demografë.

Gjeografë.

Ekonomistë.

Ekspertë të financave publike.

Urbanistë.

Historianë.

Ekspertë të pushtetit vendor.

Shoqëri civile.

Përfaqësues komunitetesh.

Dhe pastaj konsultim të gjerë publik.

Nëse dy fshatra kanë qenë historikisht të lidhur, kjo duhet marrë parasysh.

Nëse një lumë, mal apo aks rrugor i ndan funksionalisht dy territore, duhet marrë parasysh.

Nëse një njësi ekziston vetëm sepse një parti fiton më lehtë zgjedhjet aty, kjo duhet refuzuar.

Harta territoriale nuk duhet të jetë hartë elektorale e maskuar.

DEMOKRACIA LOKALE DUHET TË JETË MË SHUMË SE ZGJEDHJA E KRYETARIT

Një reformë e re duhet të hapë edhe debatin për mënyrën se si qytetari kontrollon pushtetin vendor.

Referendume lokale.

Konsultime të detyrueshme.

Buxhetim pjesëmarrës.

Peticion qytetar.

Publikim të plotë të financave.

Mbledhje të këshillave të transmetuara online.

Deklarim të kontratave.

Të dhëna të hapura.

Sepse decentralizimi mund të prodhojë edhe korrupsion lokal nëse fuqia nuk kontrollohet.

Prandaj filozofia duhet të jetë:

më shumë pushtet lokal, por edhe shumë më shumë kontroll lokal.

DIGJITALIZIMI NUK DUHET TË PËRDORET SI JUSTIFIKIM PËR CENTRALIZIM

Një argument që mund të përdoret kundër njësive më të vogla është se sot qytetari mund të marrë shumë shërbime online.

Kjo është pjesërisht e vërtetë.

Por nuk duhet të bëhet alibi.

Digjitalizimi e afron shtetin në disa shërbime.

Nuk zëvendëson demokracinë lokale.

Nuk zëvendëson këshillin.

Nuk zëvendëson kujdesin social.

Nuk zëvendëson administrimin e territorit.

Nuk zëvendëson nevojën që një komunitet të ketë përgjegjësi politike të identifikueshme.

Prandaj modeli duhet të jetë:

shërbime digjitale maksimalisht, administratë lokale aty ku nevojitet dhe vendimmarrje demokratike pranë komunitetit.

REFORMA TERRITORIALE ËSHTË EDHE REFORMË KUNDËR SHPOPULLIMIT

Kjo është një pikë që politika shqiptare e ka diskutuar shumë pak.

Kur një zonë humbet statusin institucional, shërbimet dhe përfaqësimin, ajo mund të humbasë edhe një pjesë të fuqisë së vet zhvillimore.

Qytetari ndien se qendra është larg.

Investimi lokal dobësohet.

Shërbimet tërhiqen.

Të rinjtë largohen.

Dhe shpopullimi përshpejtohet.

Sigurisht, një bashki e vogël nuk mund ta ndalojë vetë emigracionin.

Por një administratë pranë territorit mund të krijojë politika shumë më të përshtatura për bujqësinë, turizmin rural, ekonominë lokale, shërbimet sociale dhe zhvillimin.

Prandaj reforma territoriale nuk është vetëm çështje administrate.

Është edhe politikë demografike.

QEVERIA QENDRORE DUHET TË JETË GARANT, JO PRONAR

Në një sistem realisht të decentralizuar, Tirana vazhdon të ketë një rol shumë të fuqishëm.

Por rol tjetër.

Garanton standardin kombëtar.

Garanton solidaritetin financiar.

Garanton që fëmija në një zonë të varfër të ketë të njëjtin standard bazë arsimi si fëmija në një zonë më të pasur.

Garanton shëndetësinë.

Sigurinë.

Infrastrukturën kombëtare.

Kushtetutën.

Ligjin.

Por nuk ka pse të vendosë nga qendra për çdo problem lokal.

Decentralizimi nuk dobëson shtetin. Dobëson centralizimin.

Dhe këto janë dy gjëra krejt të ndryshme.

Një shtet mund të jetë shumë i fortë dhe njëkohësisht shumë i decentralizuar.

KJO ËSHTË SFIDA QË LËVIZJA E 26 SHTATORIT DUHET TË HAPË

Debati nuk duhet të jetë:

“61 apo 100?”

As:

“300 apo 380?”

Debati duhet të jetë:

çfarë marrëdhënieje do të ketë qytetari shqiptar me pushtetin vendor?

Sa të ardhura do të mbeten në territor?

Sa kompetenca?

Sa përgjegjësi?

Sa demokraci?

Sa transparencë?

Sa larg do të jetë administrata?

Kush do të menaxhojë shërbimet e përbashkëta?

Si do të mbrohen njësitë e varfra?

Si do të ruhet identiteti lokal?

Si do të kontrollohet korrupsioni?

Vetëm kur këto pyetje të marrin përgjigje, mund të vizatohet harta.

JO MODELI FRANCEZ, JO MODELI ITALIAN, JO MODELI GJERMAN – POR NJË MODEL SHQIPTAR I NDËRTUAR ME STANDARD EUROPIAN

Franca tregon se njësia e vogël mund të bashkëjetojë me bashkëpunimin ndërkomunal.

Italia tregon fuqinë e identitetit dhe përgjegjësisë komunale.

Gjermania tregon rëndësinë e ndarjes së kompetencave mes niveleve.

Vende të tjera europiane tregojnë se bashkimet territoriale mund të jenë të dobishme kur kanë bazë ekonomike dhe funksionale.

Shqipëria duhet t’i studiojë të gjitha.

Por nuk duhet të kopjojë asnjërën.

Sepse objektivi nuk është të krijohet një “Francë e vogël”, një “Itali e vogël” apo një “Gjermani e vogël” në Ballkan.

Objektivi është të ndërtohet një model shqiptar i vetëqeverisjes vendore me standard europian.

Një model që respekton territorin tonë.

Historinë tonë.

Krahinat tona.

Realitetin demografik.

Zonat malore.

Qytetet.

Fshatrat.

Pasuritë natyrore.

Dhe mbi të gjitha qytetarin.

Pikërisht kjo do ta dallojë një reformë të vërtetë nga pazari i radhës politik.

Sepse reforma territoriale nuk duhet të përgjigjet te pyetja:

“Sa bashki i leverdisin pushtetit?”

Por:

“Sa afër duhet të jetë pushteti që qytetari ta kontrollojë?”

Dhe pikërisht këtu qëndron filozofia e pikës programore të lëvizjes së 26 shtatorit:

pushteti vendor nuk duhet të jetë krahu i gjatë i Tiranës në territor. Duhet të jetë krahu i qytetarit mbi territorin e vet.

Reforma e ardhshme, nëse do të jetë vërtet europiane, nuk duhet të prodhojë vetëm një hartë të re.

Duhet të prodhojë një raport të ri mes shtetit dhe qytetarit.