Një thesar i fshehur 127 metra nën tokën shqiptare: Liqeni Neuron, mrekullia që po mahnit botën

Shqipëria vazhdon të dëshmojë se pasuria e saj natyrore nuk është vetëm ajo që shihet mbi sipërfaqe. Përtej maleve, lumenjve, kanioneve dhe brigjeve të njohura, në thellësitë e tokës shqiptare fshihet një botë tjetër, ende pak e eksploruar. Dhe pikërisht në juglindje të vendit, pranë Leskovikut dhe kufirit shqiptaro-grek, ndodhet një prej zbulimeve natyrore më të jashtëzakonshme të viteve të fundit: Liqeni Neuron, liqeni termal nëntokësor më i madh i njohur deri më sot në botë. (Nadace Neuron⁠)

Zbulimi ka tërhequr vëmendjen e mediave ndërkombëtare, duke e kthyer këtë zonë të Shqipërisë në një pikë interesi jo vetëm turistik, por edhe shkencor, gjeologjik dhe hidrologjik.

Dhe shifrat tregojnë përmasat e vërteta të kësaj mrekullie.

Liqeni Neuron ndodhet rreth 127 metra nën sipërfaqen e tokës, në sistemin e shpellës Atmos. Ai është rreth 138 metra i gjatë, 42 metra i gjerë dhe ka një perimetër prej rreth 345 metrash. Brenda tij ndodhen afërsisht 8.335 metra kub ujë termal, pra mbi 8.3 milionë litra ujë. (euronews.al⁠)

Uji i liqenit ka temperaturë rreth 26 gradë Celsius, ndërsa sistemi nëntokësor lidhet me një zonë shumë më të gjerë hidrotermale. (commons.wikimedia.org⁠)

Por historia e Neuronit është po aq interesante sa vetë liqeni.

Studiues çekë kishin nisur prej vitesh eksplorimin e formacioneve nëntokësore të zonës pranë kufirit Shqipëri–Greqi. Në vitin 2021, gjatë kërkimeve në zonën e Vromonerit pranë Leskovikut, ata identifikuan një sistem të gjerë shpellash dhe burimesh termale. Një kolonë avulli që dilte nga masivi gëlqeror i orientoi drejt një humnerë mbi 100 metra të thellë, të cilën e quajtën Atmos. (Nadace Neuron⁠)

Në fund të saj ndodhej ajo që më vonë, pas matjeve dhe hartëzimit shkencor, do të konfirmohej si një rekord botëror.

Për të dokumentuar përmasat e sistemit nëntokësor, studiuesit përdorën teknologji moderne skanimi dhe modelimi tredimensional. Ekspedita u mbështet financiarisht nga Fondacioni Neuron në Çeki dhe pikërisht në nder të këtij fondacioni liqeni mori emrin Neuron. (Nadace Neuron⁠)

Por rëndësia e zbulimit shkon shumë më larg sesa një rekord për madhësinë.

Zona përfaqëson një laborator të jashtëzakonshëm natyror për të kuptuar mënyrën se si ujërat termale dhe proceset kimike mund të transformojnë shkëmbinjtë dhe të krijojnë sisteme të mëdha shpellore. Studimi shkencor përshkruan një proces të pazakontë: ujërat e pasura me sulfid hidrogjeni ndërveprojnë me oksigjenin, duke kontribuar në formimin e acidit sulfurik. Ky acid reagon me gurin gëlqeror dhe e transformon atë gradualisht në gips, duke ndryshuar vazhdimisht strukturën e shpellës. (qarkukorce.gov.al⁠)

Pra, Neuroni nuk është thjesht një masë e madhe uji e fshehur në errësirë. Është pjesë e një sistemi gjeologjik aktiv, të krijuar dhe transformuar gjatë një historie tepër të gjatë natyrore.

Studimet tregojnë gjithashtu se burimet e zonës kanë lidhje të ndërlikuara nëntokësore. Në kërkimin shkencor mbi sistemin Atmos–Sulfur–Neuron thuhet se prurja e përgjithshme e burimeve arrin rreth 200 litra në sekondë, ndërsa testimet me gjurmues kanë treguar lidhje hidrologjike ndërmjet ujërave të Liqenit Neuron dhe burimeve të zonës. (qarkukorce.gov.al⁠)

Kjo e bën zbulimin jashtëzakonisht të rëndësishëm edhe për studimin e rezervave ujore, hidrogeologjisë dhe ekosistemeve nëntokësore të Shqipërisë.

Një tjetër element interesant është vetë pozicioni gjeografik. Burimet termale të Vromonerit ndodhen pranë fshatit Kuqes, në zonën e Leskovikut, në luginën e Sarandaporosit, degë e sistemit të Vjosës, në rreth 430 metra mbi nivelin e detit. Burimet e zonës janë të njohura për ujërat e tyre termale dhe përmbajtjen sulfurore, duke pasur prej kohësh interes shkencor, hidrologjik dhe potencial turistik. (euronews.al⁠)

Kjo është edhe arsyeja pse Liqeni Neuron duhet parë në një kontekst shumë më të gjerë.

Në të njëjtën hapësirë të Shqipërisë së jugut gjenden Vjosa, kanionet, burimet termale, peizazhet malore, Përmeti, Leskoviku dhe një trashëgimi e jashtëzakonshme natyrore e kulturore. Tashmë kësaj harte i shtohet edhe një pasuri që nuk shihet nga rruga, nuk fotografohet nga një pikë panoramike dhe nuk zbulohet pa hyrë thellë në tokë.

Një liqen gjigant termal nën malet shqiptare.

Dhe pikërisht këtu qëndron edhe potenciali i madh i këtij zbulimi.

Nëse trajtohet me standarde shkencore dhe me mbrojtje rigoroze mjedisore, Neuroni mund ta vendosë Shqipërinë në hartën ndërkombëtare të speleologjisë, gjeologjisë, hidrogeologjisë dhe kërkimit mbi sistemet hidrotermale. Nuk bëhet fjalë vetëm për të sjellë turistë. Përkundrazi, një ekosistem i tillë delikat kërkon që shkenca dhe ruajtja e natyrës të vijnë përpara shfrytëzimit masiv.

Sepse jo çdo pasuri natyrore duhet menjëherë të shndërrohet në atraksion masiv. Disa pasuri kanë vlerë pikërisht sepse ruhen, studiohen dhe administrohen me kujdes.

Liqeni Neuron mund të jetë një prej tyre.

Zbulimi gjithashtu na kujton diçka shumë më të madhe për Shqipërinë: ne ende nuk e njohim plotësisht pasurinë natyrore që kemi nën këmbët tona.

Nga Alpet në veri deri te masivet malore të jugut, nga sistemet karstike te burimet termale, nga kanionet te lumenjtë nëntokësorë, territori shqiptar përmban një kompleksitet gjeologjik që vazhdon të ofrojë surpriza për studiuesit.

Dhe ndoshta historia e Neuronit sapo ka filluar.

Kërkimet multidisiplinare në zonën hidrotermale dhe studimet biologjike të habitatit unik nëntokësor vazhdojnë, çka do të thotë se shkenca mund të zbulojë ende elemente të reja për origjinën, funksionimin dhe biodiversitetin e këtij sistemi. (qarkukorce.gov.al⁠)

Në një kohë kur Shqipëria promovohet ndërkombëtarisht për detin, plazhet dhe qytetet historike, Liqeni Neuron sjell një tjetër dimension të vendit: Shqipërinë e nëntokës, Shqipërinë e shpellave, ujërave termale dhe mistereve gjeologjike.

Një Shqipëri që ende pret të studiohet.

Një Shqipëri që mund të mahnisë botën jo vetëm me atë që ka mbi tokë, por edhe me atë që fsheh qindra metra poshtë saj.

127 metra nën tokë, miliona litra ujë termal, një sistem shpellor i jashtëzakonshëm dhe një rekord botëror.

Ky është Liqeni Neuron.

Një thesar i fshehur nën malet e Shqipërisë.

Një tjetër dëshmi se ky vend i vogël në hartën e Europës ka ende shumë sekrete për t’i treguar botës. 🇦🇱