Vala e dytë e shpërnguljes shqiptare – Gjilani dhe rrethina në vitet 1912–1914:

Vetëm rreth 35 vjet pas dëbimit të shqiptarëve nga Sanxhaku i Nishit, një pjesë e shqiptarëve të Kosovës u përballën me një tjetër valë dhune, vrasjesh dhe shpërnguljesh.

Kësaj here, tragjedia nuk ndodhi në Nish, Leskovc, Vranjë, Prokuplje e Kurshumli, por në tokën ku shumë prej muhaxhirëve kishin gjetur strehë pas dëbimit të viteve 1877–1878.

Në vjeshtën e vitit 1912, Luftërat Ballkanike sollën ushtrinë serbe në Kosovë dhe në viset përreth Gjilanit.

Me vendosjen e pushtetit të ri nisën edhe arrestimet, vrasjet, djegiet e shtëpive, plaçkitjet dhe shpërnguljet e popullsisë shqiptare.

Gjilani dhe rrethina u përfshinë në këtë periudhë të trazuar.

Dokumente, dëshmi të mbledhura më vonë dhe literatura historike përmendin një numër të madh fshatrash ku shqiptarët u përballën me dhunë.

Ndër ta përmenden Bresalci, Llashtica, Zhegra, Makreshi, Malisheva, Përlepnica, Livoçi, Velekinca, Sllakovci, Vërbica e Zhegocit, Zhegoci, Pogragja, Pidiqi, Myqybaba, Haxhaj, Kurexhaj, Smira, Lubishta, Goshica, Vërbani, Tërsteniku, Komogllava, Gjylekar, Mogilla, Cërnica, Stanishori, Nasalja dhe shumë vendbanime të tjera.

Pas këtyre emrave fshatrash qëndrojnë histori familjesh. Në disa vende pati vrasje, në të tjera djegie shtëpish e pronash, ndërsa në shumë raste njerëzit u arrestuan, u morën nga shtëpitë dhe nuk u kthyen më.

Për një pjesë të viktimave edhe sot nuk dihet me siguri vendi i varrit.

Një nga zonat ku dëshmitë flasin për përmasa të mëdha të dhunës ishte Karadaku i Gjilanit.

Depca, Myqybaba, Caravajka, Peçena dhe Kurexhaj përmenden në dëshmitë për ngjarjet e asaj kohe.

Një prej episodeve më të rënda lidhet me Kodrën e Peçenës, ku, sipas dëshmive të publikuara, u mblodhën dhe u vranë mbi 140 burra nga disa fshatra të Karadakut.

Në Gruhali përmenden 18 persona të vrarë, ndërsa në Pidiq raportohet për djegie të shtëpive, ahureve, plevicave dhe pasurive të banorëve.

Dhuna nuk preku vetëm burrat që merrnin pjesë në rezistencë. Në dëshmitë e kësaj periudhe përmenden edhe gra, fëmijë dhe pleq.

Për shumë familje, pas vrasjes së burrave, mbijetesa u bë edhe më e vështirë. Shtëpitë mbetën pa kryefamiljarë, tokat pa punues dhe familjet pa mbrojtës.

Edhe Bresalci ruan emra nga kjo periudhë. Në burimet për ngjarjet e vitit 1912 përmendet Murat Bilalli, i lidhur me rrethin e Idriz Seferit.

Përmenden gjithashtu Rrustem Mehmet Haziri dhe Adem Ali Halimi. Sipas dëshmive të publikuara, ata u pushkatuan dhe familjet morën trupat për t’i varrosur.

Për disa prej të vrarëve nuk dihet sot vendi i varrit.

Në Smirë, burimet lokale japin shifra të ndryshme për viktimat.

Një prej tyre përmend 83 persona të pushkatuar në vendin e quajtur Bjashkallave, ndërsa një dëshmi tjetër bashkëkohore jep numër tjetër.

Këto mospërputhje janë të rëndësishme për t’u përmendur, sepse shifrat e viktimave të viteve 1912–1914 nuk janë gjithmonë të njëjta në burime.

Megjithatë, dëshmitë e ndryshme pajtohen se Smira ishte ndër vendet e prekura rëndë.

Edhe Lubishta përmendet në burimet për këtë periudhë. Sipas të dhënave të publikuara, rreth 95 persona u vranë, u pushkatuan ose u zhdukën.

Në burime të tjera gjenden shifra të ndryshme dhe episode të veçanta të dhunës.

Kjo tregon se dokumentimi i plotë i viktimave ende kërkon krahasimin e burimeve lokale me dokumentet e kohës.

Në Goshicë përmenden rreth 50 të vrarë, në Tërstenik rreth 60–66 viktima, ndërsa në Vërban më shumë se 20. Në Komogllavë jepen rreth 50 viktima.

Për Mogillën po ashtu gjenden shifra të ndryshme. Në Gjylekar raportohet për djegien e dhjetëra shtëpive. Në disa dëshmi përmenden edhe raste të vrasjeve të grave, pleqve dhe fëmijëve.

Por historia e kësaj periudhe nuk mund të shkruhet vetëm me numra. Pas çdo numri ishte një emër, një familje dhe një shtëpi.

Kur një burim thotë se u vranë dhjetëra njerëz, pas asaj shifre fshihen baballarë, djem, vëllezër dhe burra që nuk u kthyen më në familjet e tyre.

Edhe qyteti i Gjilanit nuk ishte jashtë këtyre zhvillimeve. Pas vendosjes së pushtetit të ri pati arrestime, vrasje dhe presion ndaj popullsisë shqiptare.

Ndryshimi i pushtetit solli një realitet të ri administrativ, ushtarak dhe politik. Për popullsinë shqiptare të qytetit dhe të rrethinës, pasiguria u bë pjesë e jetës së përditshme.

Por vrasjet dhe dhuna ishin vetëm njëra anë e kësaj tragjedie. Pas tyre vinte shpërngulja.

Kur një shtëpi digjej, kur toka konfiskohej, kur vritej kryefamiljari ose kur familja kishte frikë se mund të arrestohej, rruga e largimit bëhej shpesh e vetmja mënyrë për të shpëtuar.

Disa familje u larguan drejt Shqipërisë, ndërsa shumë të tjera morën rrugën drejt territoreve të Perandorisë Osmane dhe më pas drejt Turqisë.

Të tjera u zhvendosën në zona të ndryshme të Kosovës.

Këtu lidhet historia e vitit 1912 me atë të vitit 1877–1878.

Shumë prej familjeve shqiptare që jetonin në Kosovë në vitin 1912 ishin pasardhës të muhaxhirëve të ardhur nga Sanxhaku i Nishit.

Ata kishin përjetuar një herë dëbimin. Kishin lënë shtëpitë dhe tokat e tyre në Nish, Leskovc, Vranjë, Prokuplje, Kurshumli dhe në fshatra të tjera.

Kishin ardhur në Kosovë, kishin ndërtuar shtëpi të reja, kishin krijuar familje dhe kishin filluar jetën nga e para.

Pastaj, vetëm një brez më vonë, një pjesë e tyre u gjendën përsëri përballë shpërnguljes.

Ata nuk po largoheshin më nga Sanxhaku i Nishit. Po largoheshin nga vendet ku kishin gjetur strehë.

Për disa familje shqiptare kjo nënkuptonte dy shpërngulje brenda një brezi.

Kjo është arsyeja pse vitet 1912–1914 kanë një vend të veçantë në kujtesën e familjeve shqiptare të Gjilanit dhe rrethinës.

Historia e tyre nuk është vetëm histori e ndryshimit të kufijve dhe pushteteve. Është histori e njerëzve që humbën shtëpitë, tokën, të afërmit dhe varret e të parëve.

Nga Bresalci në Llashticë, nga Smira në Lubishtë, nga Zhegra në Karadak, nga Pidiqi në Myqybabë, nga Vërbica e Zhegocit në Zhegoc, nga Pogragja në Cërnicë, nga Goshica në Tërstenik e Komogllavë, emrat e fshatrave ruajnë kujtesën e një kohe kur shumë familje shqiptare u përballën me vrasje, djegie dhe shpërngulje.

Sot, më shumë se një shekull më vonë, sfida është që kjo histori të mos mbetet vetëm në shifra.

Duhet të kërkohen emrat e viktimave, emrat e familjeve, emrat e vendbanimeve dhe vendet ku ndodhën ngjarjet. Duhet të krahasohen dëshmitë familjare me dokumentet arkivore dhe raportet e kohës. Vetëm kështu mund të rindërtohet historia e plotë e Gjilanit dhe rrethinës në vitet 1912–1914.

Vala e parë i kishte dëbuar nga Sanxhaku i Nishit. Vala e dytë i gjeti në Kosovë. Për disa familje, rruga e shpërnguljes u përsërit edhe një herë.

Sabedin Sherifi: