“Të shuhet zëri i saj… të mos mbetet asnjë shenjë…” Sepse ishte zëri i “armikut të popullit”, ishte zëri i Merita Sokolit, vajzës korçare që vinte nga auditorët e Akademisë Nacionale të Santa Cecilia-s, në Romë. Atje kishte studiuar e kishte spikatur si soprano me zë të rrallë, nëpër ato auditorë ku studionte edhe Enio Morricone, ku studiuan e u formuan si artistë me famë botërore, Beniamino Gigli, Maria Cherogiorgou-Sigara, Franco Donatoni, por edhe Preng Jakova.
Ishte pranverë, një ditë maji në vitin 1947, kur u ndal një melodi. Nëpër sallat modeste të Radio Tiranës, u shua zëri. “Kanë arrestuar sopranon”, pëshpëritej nën zë. Frikë dhe trishtim ngërthyer bashkë, në fytyrat e djemve e vajzave artistë.
Sigurimi i Shtetit po kontrollonte arkivat, shoqëruar me ulërima… “Të shuhet zëri i saj… të mos mbetet asnjë shenjë…” Sepse ishte zëri i “armikut të popullit”, ishte zëri i Merita Sokolit, vajzës korçare që vinte nga auditorët e Akademisë Nacionale të Santa Cecilia-s, në Romë. Atje kishte studiuar e kishte spikatur si soprano me zë të rrallë, nëpër ato auditorë ku studionte edhe Enio Morricone, ku studiuan e u formuan si artistë me famë botërore, Beniamino Gigli, Maria Cherogiorgou-Sigara, Franco Donatoni, por edhe Preng Jakova.
Fati i Meritës do të ishte krejt i ndryshëm nga kolegët e saj të akademisë Santa Cecilia. Do të ishte i ndryshëm, jo vetëm për faktin se Shqipëria nuk mund të krahasohej me Italinë e asaj kohe, dhe jo vetëm sa i përket artit.
Por fati i Meritës do të ishte i ndryshëm, për faktin sepse do t’i ndalej kënga e do të përfundonte pas hekurave të burgut, pa bërë asnjë faj. Më 16 maj të vitit 1947, Merita u arrestua, për t’u dënuar me pesë vite burg si “armike e pushtetit popullor”.
Në qytetin e Korçës, nuk do të dëgjohej kurrë më kënga e saj. Në radio Tirana gjithashtu, nuk do të ishte më, as ajo e as kënga e saj, nuk do të shfaqej më në sheshxhirime, atje ku kishte qenë e para grua shqiptare, në të parin film shqiptar, për të spikatur edhe si aktore.
Ylli që u shua
Merita Sokoli ishte vetëm 14 vjeç, kur nisi të këndonte në skenat shqiptare. Këndoi në skenat e Tiranës e Korçës. Ajo shoqërohej në piano, nga muzikantët e njohur të asaj kohe, pianistët Pjetër Dungu e Tonin Guraziu.
Në vitin 1939, Merita nisi studimet në Itali, në Akademine Nacionale të Santa Cecilia-s në Romë, institucion në të cilin kanë studiuar edhe të famshmit Beniamino Gigli, Maria Cherogiorgou-Sigara, Ennio Morricone, Franco Donatoni, Preng Jakova etj.
Studimet e saj purfunduan në gusht të vitit 1944, me pedagogun Ricardo Stracati. E sapokthyer nga Roma, në vitin 1944, Merita Sokoli nisi të këndonte në Radio Tirana, së bashku me sopranot Tefta Tashko, Marie Kraja, por edhe Viktori Xhaçkën.
“Takim në liqen”
Në vitin 1945, nisi të aktivizohet edhe në Teatrin Popullor. Atje gjeti dashamirësinë e artistëve të mëdhenj, Naim Frashëri, Lazër Filipi, Prokop Mima, Liza Vorfi, etj..
Merita e kishte një përvojë të rëndësishme si aktore, sepse kishte qenë aktore ne filmin e parë shqiptar që titullohej, “Takim në Liqen”. Ishte në rol protagonist, së bashku me Kristaq Antoniun, në filmin e parë shqiptar me metrazh të shkurtër. Xhirimet u realizuan në Shkodër dhe në Manastirin e Shën Naumit në Pogradec, në vitin 1942. Filmi u shfaq vetëm një herë, në Itali.
Një fotografi nga sheshi i xhirimeve, vjen si kontribut i të birit të Merita Sokolit, Diti Tezha. Ai e ruan si një ndër gjërat më të rëndësishme fotografinë e nënës së tij, aktorja e parë shqiptare. Në maj të vitit 1947, Merita Sokoli dhe i fejuari i saj Tika Tezha, u arrestuan të akuzuar “për agjitacion e propagandë kundër pushtetit popullor”.
Procesverbali i Sigurimit të Shtetit
“Merita Sokoli, e bija e Ramadanit dhe Qerimes, vjeç 23, lindur në Korçë dhe banuese në Tiranë në lagjen Abdulla Bej, rruga Dajti, nr. 277, me profesion këngëtare, me arsim të lartë, ka kryer studimet në Romë. Gjatë kohës së okupacionit, nuk ka marrë pjesë në Ballin Kombëtar ose me Legalitetin.
Me shtetësi shqiptare, në gjendje ekonomike jo të mirë, nuk ka njeri të arratisur, ka të burgosur të fejuarin e saj, të burgosur ka edhe të vëllanë e saj, e padënuar ndonjëherë, e arrestuar në datën 16/05/1947.
Pasi iu këndua akuza e prokurorit, e pandehura u mor në pyetje: Merita Sokoli tha: “akuzën që më bëhet, e pranoj pjesërisht. Unë nuk kam qenë në ndonjë lidhje me të misionit anglez. Nuk kam pasur lidhje me Nexhmide Tarakun”. Mbi përgjigjen e prokurorit, e pandehura tha se: “unë pranoj atë që kam bërë. Unë prej amerikanëve, kam njoftë Thoma Stefene, me të, nuk kam pasur lidhje. Kam shkuar dy herë te UNRA, për të marrë qeratë e shtëpive.
Procesverbalin nuk e pranoj, nuk është e vërtetë që unë të kem qenë spiune”. E pandehura mohon që t’iu përgjigjet pyetjeve të kryetarit… “Unë pranoj se kam folur kundra pushtetit popullor”, ishte kjo, akuza e vetme që Merita Sokoli pranoi, kur u përball me egërsinë e Sigurimit të Shtetit, në maj të vitit 1947.
Edhe pse e pafajshme, Merita Sokoli u dënua me 5 vite burg. Torturat dhe mundimet në burgjet e diktaturës, i kaloi së bashku me zonjat Sabiha Kasimati, Rita Koçi, Musine Kokalari, Diti Biçaku.
Internimi
Pasi u lirua nga burgu, Merita Sokoli dhe bashkëshorti i saj, Tika Tezha, u internuan në Kavajë.
“Tmerri i burgut, dëbimeve dhe internimeve e shoqëruan tërë jetën së bashku me të shoqin dhe djalin e vetëm. Ka jetuar në Kavajë, ku nderohej nga të gjithë njerëzit e mirë të Kavajës, deri në vitin 1993 dhe pastaj emigroi në Amerikë me të birin dhe familjen e tij.
“Unë, nga bashkëjetesa 21-vjeçare me të, nuk më del nga mendja tronditja që pësonte sa herë që dëgjonte zhurmën e makinës së ndaluar poshtë shtëpisë, zhurmë e cila e bënte gjithmonë të rijetonte momentin e arrestimit. Vdiq në 4 nëntor 2007 kur ndërroi jetë e sëmurë nga kanceri i mushkërisë. Merita ishte një talent i rrallë, një bilbil i lindur, një yll i artit shqiptar, por që komunizmi nuk e la kurrë të shkëlqente dhe e shuajti që në hapat e parë duke copëtuar jetën e saj dhe dëmtuar rëndë artin shqiptar”, rrëfen Dorieta Dhonato, familjare e Merita Sokolit.
Merita Sokoli Tezha, vdiq më 4 nëntor 2007. Ndërroi jetë e sëmurë nga kanceri i mushkërisë. Pak muaj më parë, Merita Sokoli Tezha u shpall “Qyetare nderi e Kavajës”.
𝗡𝗴𝗮 𝗟𝘂𝗹𝗷𝗲𝘁𝗮 𝗣𝗿𝗼𝗴𝗻𝗶

Shënim: Materiali i mësipërm është bazuar në rrëfimin e Dori Dhonatos, familjare e Merita Sokolit, si dhe në dokumentet e Arkivës së Shtetit.

𝗢𝗯𝘀𝗲𝗿𝘃𝗲𝗿𝗞𝘂𝗹𝘁