NGA 2008-A TE 26 SHTATORI NË MILANO:
DIASPORA KËRKON TË SHEMBË KRYETAROKRACINË DHE T’IA KTHEJË POLITIKËN QYTETARIT:

Ka data që hyjnë në historinë politike:
Sepse ndryshojnë një qeveri.
Ka të tjera që ndryshojnë mënyrën se si funksionon vetë pushteti.
Në historinë moderne politike të Shqipërisë, 21 prilli 2008 mbetet një nga ato pika që vazhdon të prodhojë debat edhe sot.
Atë ditë u miratuan ndryshime të rëndësishme kushtetuese.
Më pas erdhi Kodi i ri Zgjedhor dhe Shqipëria hyri në zgjedhjet parlamentare të vitit 2009 me një sistem të ri proporcional rajonal.
Por përtej teknikës juridike dhe elektorale, kritikët e atij modeli kanë ngritur prej vitesh një akuzë shumë më të rëndë:
Se politika shqiptare nisi të përqendrohej gjithnjë e më shumë rreth kryetarëve dhe gjithnjë e më pak rreth qytetarit.
Dhe pikërisht këtu duhet kërkuar edhe kuptimi politik i asaj që pritet të ndodhë më 26 shtator 2026 në Milano të Italisë.
Sepse diaspora shqiptare nuk po bashkohet vetëm për të krijuar një tjetër emër në regjistrin e partive.
Nuk po bashkohet për t’i shtuar politikës shqiptare një logo tjetër.
Nuk po bashkohet që një kryetar të zëvendësohet me një tjetër.
Ambicia është shumë më e madhe:
Të sfidohet vetë kultura politike që e ka larguar votën nga qytetari, kandidatin nga merita dhe partinë nga anëtari.
Dhe pikërisht për këtë, 26 shtatori do të jetë politikisht shumë më i rëndësishëm nga sa duket sot.

NË 2008 NUK U NDRYSHUA VETËM NJË FORMULË ZGJEDHORE:

Debati për vitin 2008 nuk mund të reduktohet te matematika elektorale.
Problemi politik është shumë më i thellë.
Në momentin kur fuqia për të përcaktuar karrierën e kandidatit përqendrohet te lidershipi, ndryshon edhe marrëdhënia e përfaqësuesit me qytetarin.
Deputeti që e di se të ardhmen politike ia përcakton kryetari ka një tundim të natyrshëm:
T’i japë llogari kryetarit përpara se t’i japë llogari qytetarit.
Dhe aty fillon deformimi.
Qytetari voton.
Por listën e kontrollon partia.
Qytetari kërkon përfaqësues.
Por karriera e përfaqësuesit kontrollohet nga struktura.
Anëtari militon.
Por vendimet kryesore merren lart.
Profesionisti mund të ketë meritë.
Por kandidatura shpesh kërkon bekim politik.
Kështu, gradualisht, politika rrezikon të shndërrohet nga konkurrencë qytetarësh në konkurrencë aparatesh.
Dhe nga demokraci përfaqësuese në kryetarokraci.

RAMA – BERISHA:
DHE NJË SISTEM QË U NDËRTUA MBI DOMINIMIN E DY POLEVE:

Marrëveshja politike e vitit 2008 mes dy forcave kryesore, të drejtuara atëherë nga Edi Rama dhe Sali Berisha, ndryshoi një pjesë të rëndësishme të arkitekturës politike dhe elektorale.
Në këndvështrimin e kritikëve të saj, pasoja afatgjatë ishte konsolidimi i dy poleve të mëdha politike.
Partitë më të vogla u gjendën gjithnjë e më shumë përballë dilemës:
Ose të afroheshin me njërin bllok,

ose me tjetrin,

ose të rrezikonin margjinalizimin.
Dhe pikërisht këtu goditet pluralizmi real.
Sepse pluralizëm nuk do të thotë vetëm të kesh shumë parti të regjistruara.
Pluralizëm do të thotë të kesh mundësi reale konkurrimi.
Do të thotë që një ide e re të ketë mundësi të hyjë në tregun politik.
Do të thotë që një profesionist të ketë mundësi të konkurrojë.
Do të thotë që një parti e vogël të mos jetë e detyruar të bëhet satelit i një partie të madhe vetëm për të mbijetuar.
Do të thotë që qytetari të ketë zgjedhje reale.

PROTESTA E VITIT 2008 ISHTE NJË PARALAJMËRIM POLITIK:

Në atë periudhë pati kundërshtim të fortë nga forca dhe deputetë që e shihnin sistemin e ri si rrezik për përfaqësimin e forcave më të vogla.
Mesazhi i tyre politik ishte në thelb ky:
Mos e ndërtoni sistemin vetëm për të mëdhenjtë.
Sepse kur sistemi ndërtohet nga të mëdhenjtë për të mëdhenjtë, qytetari fillon të humbasë alternativat.
Dhe pikërisht kjo është arsyeja pse debati i vitit 2008 nuk është thjesht histori.
Ai është aktual.
Sepse Shqipëria vazhdon të diskutojë sot për listat, votën preferenciale, fuqinë e kryetarëve, demokracinë e brendshme të partive dhe mundësinë që alternativa të reja të hyjnë realisht në konkurrencë.

18 VJET MË VONË:
PËRGJIGJJA MUND TË VIJË NGA DIASPORA:

Këtu hyn 26 shtatori 2026 në Milano.
Dhe këtu historia bëhet interesante.
Sepse nëse politika shqiptare për vite me radhë është centralizuar në Tiranë, këtë herë një alternativë po kërkon të marrë formë jashtë saj.
Në diasporë.
Mes shqiptarëve që jetojnë në Itali, Gjermani, Zvicër, Britani, Francë, Belgjikë, Austri, SHBA dhe vende të tjera.
Njerëz që kanë parë një kulturë tjetër politike.
Kanë parë parti ku kryetari mund të humbasë.
Kanë parë politikanë që largohen.
Kanë parë administrata që vazhdojnë të funksionojnë edhe kur ndryshon qeveria.
Kanë parë institucione që nuk janë pronë e partisë.
Kanë parë konkurse pune ku tesera politike nuk duhet të jetë kriter.
Kanë parë bashki që japin llogari.
Kanë parë sisteme ku qytetari mund të padisë shtetin dhe ta fitojë betejën.
Kanë parë një parim themelor të demokracisë perëndimore:
Pushteti është i përkohshëm, institucioni është i përhershëm.
Dhe pikërisht kjo kulturë duhet të jetë pasuria më e madhe që diaspora sjell më 26 shtator.

DIASPORA NUK PO SJELL VETËM NJË PARTI:
PO SJELL NJË KULTURË TJETËR:

Kjo është pika që duhet kuptuar.
Për dekada kemi folur për diasporën pothuajse vetëm në terma ekonomikë.
Remitanca.
Investime.
Prona.
Turizëm.
Ndihmë për familjet.
Por kapitali më i madh i diasporës mund të mos jetë më vetëm financiar.
Është kapitali kulturor, profesional dhe institucional.
Shqiptari që ka jetuar 20 apo 30 vjet në Perëndim ka mësuar diçka.
Ka mësuar marrëdhënien me shtetin.
Ka mësuar përgjegjësinë fiskale.
Ka mësuar respektin për institucionin.
Ka mësuar konkurrencën.
Ka mësuar se vendi i punës nuk duhet të varet nga partia.
Ka mësuar se administrata është shërbim.
Ka mësuar se opozita është pjesë e demokracisë dhe jo armike e shtetit.
Ka mësuar se një kryetar nuk është pronar.
Ka mësuar se mandati ka fund.
Dhe tani kjo përvojë kërkon të kthehet në kapital politik për Shqipërinë.

26 SHTATORI DO TË JETË BASHKIM I EKSPERIENCAVE PERËNDIMORE:

Në Milano nuk do të bashkohen vetëm njerëz.
Do të bashkohen eksperienca.
Do të takohet përvoja italiane me atë gjermane.
Ajo zvicerane me atë britanike.
Përvoja e shqiptarëve në Francë me atë të shqiptarëve në SHBA.
Profesionistë, sipërmarrës, punëtorë, intelektualë, aktivistë dhe qytetarë që kanë ndërtuar jetën e tyre në sisteme të ndryshme.
Dhe pikërisht ky pluralizëm mund të jetë një laborator i jashtëzakonshëm politik.
Sepse Shqipëria nuk ka nevojë të kopjojë verbërisht Gjermaninë, Italinë apo Zvicrën.
Por ka shumë për të mësuar prej kulturës së tyre institucionale.
Meritën. Llogaridhënien. Konkurrencën.
Respektin për ligjin.
Institucionin mbi individin.

PARTIA QË DO TË LINDË DO TË KETË NJË MISION:
T’IA KTHEJË VOTËN NJERIUT:

Ky do të jetë një nga themelet e saj politike.
Jo votë për kryetarin.
Jo votë që humbet brenda mekanizmave partiakë.
Por votë që prodhon përfaqësues.
Qytetari duhet të ketë fuqi reale mbi njeriun që dërgon në Parlament.
Sepse deputeti nuk është delegat personal i kryetarit.
Është përfaqësues i qytetarëve.
Ai duhet të dijë se mandatin ia dha votuesi.
Dhe kur e di këtë, duhet të kthehet te votuesi.
T’i japë llogari.
Ta dëgjojë. Ta përfaqësojë.
Dhe nëse nuk e bën, qytetari duhet të ketë fuqinë ta largojë.
Ky është rikthimi i votës te njeriu.

MERITOKRACIA DO TË JETË BETEJA E DYTË:

Por nuk mjafton vetëm vota.
Sepse mund të kesh votë dhe përsëri të kesh një sistem ku kandidatët prodhohen nga klientelizmi.
Prandaj beteja tjetër do të jetë meritokracia.
Një parti e re duhet të jetë në gjendje t’i thotë një profesori:
Eja sepse ke dije.
Një mjeku:
Eja sepse ke eksperiencë.
Një ekonomisti:
Eja sepse ke ide.
Një sipërmarrësi:
Eja sepse ke ndërtuar diçka.
Një të riu:
Eja sepse ke talent.
Një emigranti:
Eja sepse eksperienca jote i duhet Shqipërisë.
Jo:
Eja sepse njeh kryetarin.
Ky është ndryshimi.

PARTIA NUK DO TË JETË PRONË E KRYETARIT:

Kjo forcë do të ndryshojë realisht kulturën politike shqiptare, do të fillojë nga vetja.
Kryetari duhet të drejtojë.
Jo të pronësojë.
Anëtari duhet të votojë.
Jo vetëm të duartrokasë.
Kandidati duhet të konkurrojë.
Jo të emërohet.
Strukturat duhet të vendosin.
Jo vetëm të ratifikojnë vendimet e marra lart.
Kritika duhet të lejohet.
Mendimi ndryshe duhet të respektohet.
Sepse një parti që nuk duron demokracinë brenda vetes nuk mund t’i premtojë demokraci Shqipërisë.

DUHET TË SHEMBET MODELI I MILITANTIT QË PRET SHPËRBLIM:

Një tjetër plagë është klientelizmi.
Partia fiton.
Militanti pret punën.
Drejtori ndryshohet.
Administrata mbushet.
Mësuesi trembet.
Nëpunësi hesht.
Kjo kulturë duhet të marrë fund.
Dhe diaspora ka një avantazh të jashtëzakonshëm për ta sfiduar.
Sepse shumë shqiptarë jashtë vendit kanë ndërtuar karrierën pa parti.
Kanë punuar pa deputet.
Kanë hapur biznese pa kryetar bashkie.
Kanë konkurruar pa teserë Partie.
Pikërisht këtë kulturë do ta sjellim në Shqipëri:
Punën nuk ta jep partia, puna fitohet me meritë.
ADMINISTRATA DUHET T’I KTHEHET SHTETIT
Nëse partia e re do të flasë për meritokraci:
Një nga objektivat më të mëdha do të jetë depolitizimi real i administratës.
Drejtori nuk duhet të jetë komisar partie.
Mësuesi nuk duhet të jetë numër elektoral.
Infermierja nuk duhet të jetë militante.
Nëpunësi nuk duhet të ketë frikë se pas zgjedhjeve do të humbasë vendin e punës.
Administrata duhet t’i shërbejë Republikës.
Jo partisë që fitoi zgjedhjet.
Kjo është kulturë perëndimore.
Dhe kjo është një nga kulturat që diaspora mund ta sjellë.

NJË PARTI E RE:
QË NUK KËRKON TË HYJË NË PAZARIN E VJETËR:

Këtu do të jetë prova vendimtare.
Sepse është relativisht e lehtë të kritikosh sistemin nga jashtë.
Prova fillon kur hyn brenda.
Kur të ofrojnë marrëveshje.
Kur të ofrojnë poste.
Kur të ofrojnë vende.
Kur të kërkojnë kompromis me parimet.
Atëherë do të shihet nëse kemi lindjen e një partie të re apo thjesht lindjen e një negociatori të ri në pazarin e vjetër.
Partia e 26 shtatorit do ta ketë të qartë:
nuk lind për të marrë një copë nga sistemi.
Lind për të ndryshuar rregullat që e kanë bërë sistemin të mbyllur.

NGA DUOPOLI TE KONKURRENCA:

Një demokraci nuk mund të jetë peng i idesë se shqiptarët duhet të zgjedhin përjetësisht mes dy kampeve.
E majta dhe e djathta do të ekzistojnë.
Partitë e mëdha do të ekzistojnë.
Askush nuk ka pse t’i eliminojë.
Por ato duhet të konkurrojnë.
Dhe duhet të konkurrojnë edhe me alternativa të reja.
Sepse konkurrenca e bën demokracinë më të fortë.
Nëse një parti e re është më e mirë, qytetari duhet të ketë mundësi ta zgjedhë.
Nëse është më e keqe, qytetari do ta refuzojë.
Por sistemi nuk duhet të vendosë paraprakisht kush ka të drejtë të konkurrojë realisht.

KJO NUK ËSHTË LUFTË KUNDËR PD-SË APO PS-SË:
ËSHTË LUFTË PËR TA HAPUR SISTEMIN:

Kjo është shumë e rëndësishme.
Partia që do të lindë nga diaspora nuk do ta ndërtojë ekzistencën e saj vetëm mbi urrejtjen ndaj Ramës, Berishës, PS-së apo PD-së.
Nëse bën vetëm këtë, do të bëhet rob i së njëjtës politikë që pretendon të ndryshojë. Beteja do të jetë më e madhe.
Për votën. Për meritën. Për institucionet.
Për demokracinë e brendshme.
Për konkurrencën. Për administratën profesionale.
Për transparencën. Për qytetarin.
Sepse njerëzit ndryshojnë.
Sistemet mbeten.
Dhe nëse ndryshon vetëm njeriun pa ndryshuar mekanizmin, pas disa vitesh prodhon të njëjtin problem me një emër tjetër.

DIASPORA DO TË SJELLË PERËNDIMIN NË KULTURË:
JO VETËM NË FJALOR:

Shqipëria flet prej dekadash për Europën.
Por Europa nuk është vetëm flamuri blu.
Nuk është vetëm anëtarësimi në BE.
Nuk është vetëm fondi europian.
Europa është kulturë shtetërore.
Është respekti për procedurën edhe kur ajo nuk të leverdis.
Është pranimi i humbjes.
Është dorëheqja.
Është kontrolli i pushtetit.
Është media që pyet.
Është opozita që kontrollon.
Është gjykata që vendos.
Është administrata që vazhdon punën pavarësisht se kush fitoi zgjedhjet.
Është qytetari që nuk i përulet politikanit.
Kjo është kultura perëndimore që diaspora duhet të sjellë në Shqipëri.

26 SHTATORI NUK DO TË PRODHOJË NJË “SHPËTIMTAR TË RI:

Në Milano nuk do të lindë miti i një njeriu.
Do të lindë një institucion politik.
Ky është dallimi mes politikës së vjetër dhe asaj që pretendohet të ndërtohet.
Shqipëria ka parë mjaftueshëm liderë që janë paraqitur si zgjidhja e vetme.
Partia e re do të thotë të kundërtën:
Askush nuk është i pazëvendësueshëm.
As kryetari. As deputeti.
As drejtuesi.
Institucioni duhet të mbijetojë përtej individit.
Kjo do të ishte një revolucion kulturor shumë më i madh sesa çdo slogan radikal.

NGA 2008-A TE 2026-A:
NJË CIKËL QË DUHET MBYLLUR:

Nëse viti 2008 simbolizon për kritikët e tij përqendrimin e politikës rreth kryetarëve, atëherë 26 shtatori 2026 duhet të simbolizojë përpjekjen për ta kthyer politikën te qytetari.
Ky është kontrasti.
2008:
Fuqizimi i lidershipit.
26 shtator 2026:
fuqizimi i qytetarit.
2008:
lista të kontrolluara nga lart.
26 shtator:
kandidatë që kërkojnë votën e njerëzve.
2008:
Përqendrim.
26 shtator:
Konkurrencë.
2008: Partia rreth kryetarit.
26 shtator:
Partia rreth anëtarit dhe qytetarit.
Kjo do të jetë ambicia politike e bashkimit të Milanos.
NËSE DIASPORA E BËN KËTË, ATËHERË DO TË KETË SJELLË DIÇKA SHUMË MË TË MADHE SE NJË PARTI

Për dekada.
Diaspora i ka sjellë Shqipërisë miliarda në ekonomi.
Ka mbajtur familje. Ka ndërtuar shtëpi.
Ka financuar shkollimin e fëmijëve. Ka hapur biznese.
Ka ndihmuar të afërmit. Ka promovuar kulturën shqiptare në botë.
Por ndoshta tani ka ardhur koha të sjellë një kapital tjetër.
Kulturën e institucionit.
Kulturën e meritës.
Kulturën e konkurrencës.
Kulturën e përgjegjësisë.
Kulturën e votës.
Kulturën e shërbimit publik.
Kulturën që thotë:
Shteti nuk është i politikanit; politikani është në shërbim të shtetit dhe qytetarit.

26 SHTATORI NË MILANO DO TË JETË:
FILLIMI I NJË REVOLUCIONI DEMOKRATIK PA DHUNË:

Jo revolucion kundër njerëzve.
Jo revolucion për të rrëzuar një palë dhe për të vendosur një tjetër.
Por revolucion të standardit.
Të kulturës politike.
Të marrëdhënies mes votuesit dhe të zgjedhurit.
Të mënyrës se si zgjidhen kandidatët.
Të mënyrës se si funksionojnë partitë.
Të mënyrës se si rekrutohet administrata.
Një revolucion demokratik që thotë:
Mjaft me kryetarë që prodhojnë deputetë.
Le të jenë qytetarët ata që prodhojnë përfaqësues.
Mjaft me militantë që zëvendësojnë profesionistët.
Le të fitojë merita.
Mjaft me administratën si plaçkë elektorale.
Le t’i kthehet shtetit.
Mjaft me partitë si prona private.
Le t’u kthehen anëtarëve.

NGA MILANO DO TË DALË NJË MESAZH:
QË TIRANA TA DËGJOJË FORT:

26 shtatori nuk do të ketë vlerë vetëm për njerëzit që do të jenë në sallë.
Mesazhi duhet të shkojë shumë më larg.
Te shqiptari në Tiranë.
Në Shkodër.
Në Kukës. Në Durrës.
Në Elbasan. Në Korçë.
Në Fier. Në Vlorë.
Në Gjirokastër.
Te i riu që mendon të largohet.
Te profesionisti që nuk pranon të bëhet militant.
Te qytetari që prej vitesh nuk voton sepse mendon se asgjë nuk ndryshon.
Te shqiptari i diasporës që ka menduar se vendi i tij nuk e dëgjon.
Mesazhi do të jetë:
Politika mund të bëhet ndryshe.

DIASPORA NUK PO KTHEHET PËR TË MARRË SHQIPËRINË:
PO KTHEHET PËR T’I DHËNË ASAJ ATË QË KA MËSUAR:

Ky është dimensioni më i bukur i këtij projekti.
Shqiptarët u larguan nga Shqipëria në periudha të ndryshme.
Shumë prej tyre me dhimbje.
Shumë pa asgjë.
Por jashtë ndërtuan jetë.
Mësuan. Punuan.
U integruan. U përballën me sisteme të tjera.
Dhe sot mund të kthejnë një pjesë të kësaj eksperience në shërbim të vendit të origjinës.

Përgatiti:
Koja Leonard: